GEA Kring Drenthe
Secretariaat:
J.F. Otten
Iepenlaan 13
9401 LS Assen
tel: 0592-353229
e-mail: secretaris@gea-drenthe.nl
internet: http://gea-drenthe.nl
facebook: https://www.facebook.com/GEA.Drenthe
flickr: https://www.flickr.com/photos/gea-drenthe/
Rekeningnr. NL08INGB0003452494

Nieuwsbrief Februari 2017

Kringavond 17 februari 2017

Klimaat- en milieuveranderingen op de Krijt-Paleogeengrens;
Wat deed de dinosauriërs de das om?

Johan Vellekoop

Ongeveer 66 miljoen jaar geleden sloeg een grote meteoriet in op de plek waar nu het Mexicaanse schiereiland Yucatan ligt. Deze inslag markeert het einde van het Krijt-tijdperk en leidde uiteindelijk tot het uitsterven van een groot deel van het leven op aarde, een zogenaamde ‘massa extinctie’. De meest beroemde slachtoffers van deze meteorietinslag zijn ongetwijfeld de dinosauriërs.

Hoewel we na decennia aan onderzoek inmiddels een overweldigende hoeveelheid bewijzen hebben voor de inslag zelf, is er nog steeds discussie over hoe een dergelijke inslag zo’n grote uitstervingsgolf kan veroorzaken. Door de jaren heen zijn er tal van verschillende ideeën naar voren gebracht over de mogelijke dodelijke gevolgen van deze inslag. Zo zou de energie vrijgekomen bij de inslag hebben geleidt tot kortstondige verhitting van de atmosfeer, met onder ander wereldwijde bosbranden tot geval. Andere wetenschappers wezen er op dat het stof dat in de atmosfeer geschoten werd wellicht het zonlicht zou hebben geblokkeerd, resulterend in een zogenaamde ‘inslag winter’, een decennia durende periode van kou en duisternis. Weer anderen hypothetiseren over eventuele zure regen of vergiftiging van de wereldoceanen. Hiernaast droeg het Deccan-vulkanisme in India wellicht ook bij aan het massale uitsterven.

http://gea-drenthe.nl/wp/wp-content/uploads/2017/02/yucatanimpact.jpg
http://gea-drenthe.nl/wp/wp-content/uploads/2017/02/Johan-Vellekoop.jpg
Tijdens zijn promotieonderzoek aan de Universiteit van Utrecht en postdoctoraal onderzoek aan de KU Leuven in België onderzocht Dr. Johan Vellekoop de klimaat- en milieuveranderingen op de Krijt-Paleogeengrens, om te achterhalen op welke manier deze meteorietinslag tot het uitsterven van de dinosauriërs leidde. Hierbij deed hij enkele opzienbarende ontdekkingen, die hij tijdens zijn lezing op 17 februari zal bespreken.
De kringavonden worden gehouden in de kantine van het AOC Terra-college aan de Noordbargerstraat 75 in Emmen.

De zaal  is open vanaf 19:30, de kringavond begint om 20:00

Bestuurswisseling tijdens jaarvergadering GEA kring Drenthe

Op de laatst gehouden kringvergadering tevens jaarvergadering op 20 januari j.l. heeft Bé Salomons de voorzittershamer overgedragen aan Willem Swart. Na een periode van 8 jaar als voorzitter komt er zo een einde aan het bestuurswerk bij onze kring voor Bé. Zo kan hij nu verder deelnemen aan de kringactiviteiten en excursies zonder belast te zijn met allerlei voorzittersverantwoordelijkheden (valt natuurlijk wel mee bij onze kring….). Zijn voorzitterschap kenmerkte zich door een evenwichtige en rustige handelwijze, waardoor het zeer plezierig was om met Bé samen te werken als voorzitter. Als dank voor zijn inzet kreeg Bé een heel mooi stuk fossiele boomstam overhandigd, die een heel mooie plaats zal krijgen in huize Salomons.

http://gea-drenthe.nl/wp/wp-content/uploads/2017/02/201701-P1020277-300x225.jpg

Bé Salomons en Willem Swart

http://gea-drenthe.nl/wp/wp-content/uploads/2016/04/DSC_4048.jpg

Leen van Duijn

http://gea-drenthe.nl/wp/wp-content/uploads/2017/02/201701-P1020279-300x225.jpg

Harma Woltman en Willem Mink

Naast het afscheid van Bé vonden nog een wisselingen plaats.

Willem Mink heeft afscheid genomen als penningmeester, maar Willem blijft wel aan als algemeen bestuurslid.

Leen van Duijn treedt toe tot het bestuur en neemt de taak van penningmeester op zich.

De avond verliep verder in een heel plezierige sfeer. Het begon met de traditionele geologische kwis door onze onvolprezen kwismaster Koos. Met de ook weer traditionele hele moeilijke vragen die veel lijken op de vragen van een voorgaand jaar, maar toch net iets anders zijn. En de avond werd besloten met de verloting. Er waren minder mineralen en fossielen ingebracht dan andere jaren, maar dat weerhield de aanwezige leden er niet van om flink loten in te kopen. De nieuwe penningmeester kon aan het eind van de avond de mooie opbrengst van € 170 inboeken!

Leen van Duijn

UV lampje gezamenlijk kopen

Koos Tap gaat UV lampjes bestellen uit China. Bij een gezamenlijke bestelling is dit goedkoper.

Leden zijn die ook zo’n lampje willen hebben kunnen ze zich aansluiten bij Koos.
De kostprijs zal naar verwachting minder dan €5 zijn.

Wil je zo’n lampje meldt dit dan via h-tap@home.nl

http://gea-drenthe.nl/wp/wp-content/uploads/2017/02/Hot-Selling-UV-Ultra-Violet-21-LED-395nm-Zaklamp-Mini-Blacklight-Aluminium-Zaklamp-Lamp.jpg_640x640.jpg

Ter herinnering:

Geologisch weekeind Natuurmuseum in Leeuwarden 21 en 22 februari

De GEA kring Fryslân heeft  in samenwerking met het Natuurmuseum Fryslân een geologisch weekend georganiseerd op 21 en 22 januari 2017 in het Natuurmuseum Fryslân aan het Schoenmakersperk 2 in Leeuwarden. Gea Drenthe was hier ook weer aanwezig.

Het geologisch weekeind was erg goed georganiseerd door kring Fryslân. Bij dit weekeind gaat het niet om de verkoop maar om de informatie verstrekking. Dit was erg goed gelukt met mooie exposities en demonstraties. Er waren veel doe-dingen die ook voor kinderen interessant waren. Kinderen waren dan ook massaal aanwezig.
Gea Drenthe heeft zich ook goed kunnen verkopen; vooral de Gea-kids die door Jeannette en Koos Tap gepromoot werden konden op veel belangstelling rekenen: misschien komen hier nog wel wat deelnemers/leden uit voort!

We hebben op het weekeind 3 nieuwe leden kunnen inschrijven.

Meer foto’s op: http://gea-drenthe.nl/geologisch-weekeind-natuurmuseum-fryslan-21-en-22-januari.html

Programma voor 2016

  • 17 februari – Kringavond Johan Vellekoop, “Klimaat en milieuvernaderingen op de Krijt-Paleogeengrens; Wat deed de dinosauriers de das om?”
  • 17 maart – Kringavond, Kristian Egberts van Minerals Foundation over zelf mineralen zoeken
  • 2 april – Excursie naar Hohenlimburg
  • 21 april – Kringavond, Koos Tap over de geologie van de Harz
  • 19 mei – Kringavond
  • 25-28 mei – Hemelvaartexcursie naar de Harz
  • 6 augustus – Oertijdmarkt in Borger

Spiegelzee De zeespiegelgeschiedenis van de mens

Van Salomon Kroonenberg, zelfbenoemd klimaatrelativist, komt een nieuw boek uit over zeespiegelstijgingen: Spiegelzee – De zeespiegelgeschiedenis van de mens. Verschijnt 17 februari bij Atlas Contact (euro 21,99).

Wie zich zorgen maakt over een stijgende zeespiegel, vergeet dat de mensheid dat al eerder heeft meegemaakt. Zo’n 120.000 jaar geleden stond de zeespiegel zes meter hoger dan nu, en lag Amersfoort aan zee. In het koudste deel van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden, stond hij juist 120 meter lager, en lag de Noordzee droog. De stijging die door het afsmelten van de ijskappen daar weer op volgde ging soms wel twintig keer zo snel als nu. Onze voorouders hebben onvoorstelbare zeespiegelveranderingen meegemaakt, die grote gevolgen voor hun leefmilieu hadden.

Salomon Kroonenberg vertelt in dit boek op toegankelijke wijze welke oorzaken daaraan ten grondslag liggen en hoe we dat te weten zijn gekomen: uit opgeheven koraalterrassen, boringen in de diepzee en de Groenlandse ijskap, en ook uit vele gegevens van de Nederlandse ondergrond. De laatste zesduizend jaar is onze zeespiegel eigenlijk redelijk stabiel, en wereldwijde peilschaalmetingen van de laatste eeuw laten nog geen versnelling zien. Wie inziet hoe inventief onze voorouders zich met weinig middelen aan zeespiegelveranderingen aanpasten, hoeft niet bang te zijn dat wij zelf dat in de toekomst niet ook zouden kunnen.

Geologische reizen van Geo reizen in 2017

De Stichting Geowetenschappelijke Activiteiten organiseert zij groepsreizen met een geowetenschappelijk karakter.

Zij hebben een uitgebreid programma dat te vinden is op hun website http://www.georeizen.nl/

Het gaat zowel om verre reizen, en uitstapjes in de buurt.

Zie voor het reisprogramma: http://gea-drenthe.nl/geo-reizen.html

Drenthe barst van de keien

Een artikel van Harry Huisman

Nederland is voornamelijk plat, groen en nat.Bergen en harde rotsen hebben wij  niet, hooguit een paar zandbulten van enige tientallen meters hoogte. Nederland Nederland is voornamelijk plat, groen en nat.

Bergen kom je in ons land niet tegen. Nederland is voornamelijk plat, groen en nat. En rotsen? Ook niet. Hier is het allemaal zand, veen en klei. Vroeger dacht men wel dat de keien in de grond groeiden, maar dat bleek ook een fabeltje. Waar we wel veel harde rotsen en ook bergen vinden? In Scandinavië vooral. En wat blijkt? De rotssoorten daar lijken veel op onze zwerfkeien. Daar komen ze dus vandaan.

Het gletsjerijs heeft in de ijstijd heel wat meters gesteente van de keiharde rfotsondergrond in Scandinavië afgesleten en afgebroken. Stenen, gruis en slijpsel werden door het ijs meegevoerd naar ons land. Het gletsjerijs heeft in de ijstijd heel wat meters gesteente van de keiharde rotsondergrond in Scandinavië afgebroken en afgeschuurd. Stenen, gruis en slijpsel werden door het ijs meegevoerd naar ons land.

Barre tijden
Dat er ijstijden zijn geweest, weet onderhand iedereen. We leven in een ijstijdperiode, al 2,5 miljoen jaar. Niet dat het al die tijd steenkoud was, koudeperioden wisselden af met warmere intervallen, waarin het klimaat opwarmde. In zo’n relatief warme periode leven wij thans.

Afbeelding invoegen... In het warme interglaciaal van het Eemien, ca. 120.000 jaar geleden, was het een ietsje warmer dan thans. De zeespiegel stond toen ca. 7 meter hoger dan thans. Amersfoort had in het Eemien aan zee gelegen. Ons land was toen voor een deel althans bedekt door weelderige bossen, waarin ook naaldbomen als zilverden en spar voorkwamen.

In ijstijden had je barre en zeer barre episodes. Wat het niet zo vreselijk koud dan zag het uit zoals op de foto: en schaars begroeide boomtoendra. In ijstijden had je barre en zeer barre episodes. Wat het niet zo vreselijk koud dan zag het landschap er uit zoals op de foto: een schaars begroeide boomtoendra.

De voorlaatste ijstijd, zo’n 150.000 jaar geleden was een bar koude tijd. Heel Noord- en Noordwest-Europa was bedekt onder een enorm dik pakket ijs. Het ijs was het dikst in Scandinavië, zo’n drie tot vierduizend meter! Op het laatst van deze Saale-ijstijd maakte Noord-Nederland ook kennis met het Scandinavische ijs. Tot de lijn Leiden – Nijmegen was Nederland duizenden jaren lang bedolven onder een laag ijs van vele honderden meters.

Afbeelding invoegen... De noordelijke helft van Nederland was in de Saale-ijstijd 10.000 tot 20.000 jaar met ijs bedekt. De uiterste zuidgrens van het ijs reikte tot de lijn Leiden – Nijmegen.

De grootste transportonderneming aller tijden

We spreken vaak over gletsjers, maar als die aaneengroeien tot een ijsdek zoals op Groenland, dan noemen we dit landijs. Het landijs bewoog in Scandinavië heel langzaam alle kanten op. Het ijs bij ons kwam vooral via de Oostzee en Zuid-Zweden naar ons toe.

Afbeelding invoegen... Tijdens de Saale-ijstijd was vrijwel geheel Noordwest-Europa duizenden jaren lang bedekt door Scandinavisch landijs.

Het ijs werkte daarbij als een enorme schaaf- en schuurmachine. Van de keiharde rotsondergrond werden heel wat meters afgeschuurd en losgebroken. Gruis en steenbrokken werden samen met onderweg opgenomen zand, grind en stenen meegevoerd. Bij dit transport schuurden de steenbrokken elkaar af tot afgeronde keien. Toen het bij ons uiteindelijk weer warmer werd smolt de ijsmassa vrij snel weg. Het meegevoerde gletsjerpuin bleef hier achter. Deze laag met klei, zand, grind en stenen noemen we keileem.

Afbeelding invoegen... Keileem met grote zwerfstenen van graniet in een zandgroeve bij Emmerschans (Dr.)

Keileem op de Hondsrug
In het Hondsruggebied is vooral op de zandruggen op veel plaatsen keileem aanwezig, op veel plaatsen ook niet. Daar vinden we alleen stenen. De keileem is in de laatste ijstijd op grote schaal door weer en wind geërodeerd en verdwenen. Op plaatsen waar het wel aanwezig is, bereikt de laag soms dikten van vele meters. Bij Gieten is de keileemlaag ruim 7 meter dik.

Keileem komt in heel Noord-Nederland voor. Op de hondsrug vormt het op sommige plaatsen, zoals hier bij Gieten, een metersdikke laag. Daarin zitten veel stenen. Keileem komt in heel Noord-Nederland voor. Op de Hondsrug vormt de keileem op sommige plaatsen, zoals hier bij Gieten, een metersdikke laag. Daarin zitten veel stenen.

Afbeelding invoegen... Het Hondsruggebied met zijn zand/keileemrugen is rijk aan zwerfkeien. Op de foto een grote hoop zwerfstenen bij Borger (Dr.).

Afbeelding invoegen... Bij Nieuw-Dordrecht, op de oostelijke tak van de Hondsrug, kwamen bij de aanleg van de vaarverbinding tussen Erica en Ter Apel enorm veel grote zwerfstenen te voorschijn. Het waren vooral granieten en metamorfe gesteenten als gneis.

Keileem bevat veel stenen, soms heel erg veel. Dit laatste is vooral op de oostelijke delen van de Hondsrug het geval. Zezitten – of zaten – met miljoenen in de bodem. Sommige van die keien zijn enorme steenblokken van duizenden kilo’s zwaar. Zij vormden het voornaamste bouwmateriaal waar de trechterbekermensen zo’n 5000 jaar geleden hunebedden van bouwden. het vervoer van deze steenkolossen moet een flinke inspanning zijn geweest. Of misschien ook niet, wellicht kenden zij foefjes en technieken om dit makkelijker te doen dan wij denken. Keileem is dus de bronlaag in de bodem van Drenthe waaruit alle keien komen.

Hunebedden bestaan vooral uit grote granieten keien. De trechterbekermensen hebben deze ca. 5000 jaar geleden in hun woonomgeving opgegraven en getransporteerd. Hoewel niet zeker hoe ze de zware keien vervoerd hebben, is wel duidelijk dat sommige stenen over een afstand van ca. 3-4 kilometer moeten zijn getransporteerd. Hunebedden bestaan vooral uit grote granieten keien. De trechterbekermensen hebben deze ca. 5000 jaar geleden in hun woonomgeving opgegraven en getransporteerd. Hoewel niet zeker hoe ze de zware keien vervoerd hebben, is wel duidelijk dat sommige stenen over een afstand van ca. 3-4 kilometer moeten zijn getransporteerd.