Stichting Geologische Aktiviteiten
Kring Drenthe

Secretariaat:
J.F. Otten
Iepenlaan 13
9401 LS Assen
tel: 0592-353229
e-mail: secretaris@gea-drenthe.nl
internet: http://gea-drenthe.nl
Rekeningnr. NL08INGB0003452494 Stichting GEA Kring Drenthe

Nieuwsbrief april 2015

Kringavond 17 april

Ries krater en Steinheimer Becken een lezing door Maaike van Tooren

15 februari 2013 zagen inwoners van de stad Tsjeljabinsk vreemde verschijnselen in de lucht: vuurballen en lichtflitsen werden waargenomen en men hoorde luide knallen. Als gevolg van een drukgolf sneuvelden de ramen in Tsjeljabinsk massaal en de schade aan gebouwen was enorm. Geen oorlogsgeweld was debet aan deze verschijnselen maar een meteoriet die vanuit de ruimte op de aarde afstevende. Boven Tsjeljabinsk ontplofte de meteoriet en kleine delen boorden zich in het aardoppervlak. Bij Tsjeljabinsk ontstond een krater met een diameter van circa 6 meter. Men denkt dat de oorspronkelijke meteoriet een diameter van 2 – 17 meter had.

Circa 15 miljoen jaar geleden vond in westelijk Duitsland, globaal tussen München, Stuttgart en Nürnberg, een vergelijkbaar proces plaats: twee meteorieten kwamen gelijktijdig via de dampkring binnen; trokken een lichtend spoor aan de zuidwestelijke hemel en boorden zich met grote snelheid in de ondergrond. Er ontstonden twee inslagkraters: de Ries krater en het Steinheimer Becken.

De diameter van de meteoriet die de Rieskrater vormde was waarschijnlijk ruim 1 kilometer! Er ontstond een krater met een diameter van circa 25 kilometer en het gat dat in de ondergrond geslagen werd was circa 4000 meter diep!

Rieskrater

De Ries krater

Als gevolg van de impact verdampte een deel van het gesteente in de ondergrond; een deel smolt en klodders vloeibaar gesteente werden weggeblazen. Een groot deel van het gesteente in de ondergrond werd totaal verbrijzeld! Het verbrijzeld gesteente werd deels de lucht ingestoten, viel terug en vormde een ringwal rond het gat. Gesteenten dat als gevolg van de inslag werd samengeperst veerde in het midden van de krater terug. Deze ‘central uplift’ werd echter door latere processen weer afgevlakt. In het gat viel veel uitgestoten materiaal terug en het stroomde vol water; er ontstond een meer waarin vele organismen leefden die beetje bij beetje op de bodem van het meer een kalksteenafzetting achterlieten.
Voorafgaand aan de vorming van de Rieskrater boorde een kleinere meteoriet zich ten zuidwesten van de Rieskrater in de ondergrond en vormde het Steinheimer Becken, een inslagkrater met een diameter van bijna 4 km. In het midden veerde de ondergrond terug om een centrale heuvel te vormen.
Opvallend is dat noch bij de Rieskrater, noch bij het Steinheimer Becken restanten van de meteoriet zijn teruggevonden

Programma voor 2014/2015

12 april 2015 Excursie naar Hohen Limburg
17 april 2015 Kringavond: Maaike van Tooren – Ries krater en Steinheimer Becken (onder voorbehoud)
14 mei – 17 mei 2015 Hemelvaartexcursie naar België
22 mei 2015 Kringavond,Verhalen van leden. Onder andere een lezing over IJsland. Datum onder voorbehoud
2 augustus 2015 Oertijdmarkt in Borger

Rapakivi – een artikel van Harry Huisman

Rapakivi? Op het eerste gezicht een vreemde naam voor een zwerfkei, maar tweemaal uitgesproken en je vergeet de naam niet meer. ‘Rapakivi’ is Fins voor ‘kruimelige steen’. Sommige zwerfsteenrapakivi’s hebben namelijk de neiging om bij verwering uiteen te vallen. Heel vreemd want andere granieten doen dat niet.

Rapakivi’s zijn als zwerfsteen heel gewoon. Vooral in Oost-Drenthe worden ze veel gevonden, zoveel zelfs dat je haast van huismussen onder de zwerfstenen kunt spreken. Maar wat is zo bijzonder aan rapakivi’s? In de eerste plaats hun talrijkheid in het Hondsruggebied. Je struikelt er bij wijze van spreken over. Ze zijn niet alleen talrijk, de rapakivi’s in het Hondsruggebied komen in een sortering voor die nergens in Nederland en Duitsland geëvenaard wordt, op één uitzondering na. Zuidoostelijk van de Duitse stad Lüneburg, in het Wendland, komt een vrijwel identiek gezelschap rapakivi’s voor. In de tweede plaats komen de stenen van ver. De Drentse rapakivi’s zijn afkomstig uit Zuidwest-Finland of nog noordelijker in Zweden. Op het laatst van de voorlaatste ijstijd, zo’n 140.000 jaar geleden, zijn de keien samen met een menigte andere stenen op de Hondsrug door het smeltende ijs achter gelaten.

Alandrapakivi - Zwerfsteen van Gieten (Dr.) Sommige rapakivigranieten hebben de neiging bij verwering snel uiteen te vallen

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Gieten (Dr.)
Sommige rapakivigranieten hebben de neiging bij verwering snel uiteen te vallen

Wat rapakivi’s ook zijn, ze zijn veelal roodachtig van kleur en allemaal granietisch van samenstelling. Bovendien bevatten ze in verhouding tot andere granieten betrekkelijk veel zeldzame metalen, weliswaar in minieme hoeveelheden, maar toch. Ook zijn rapakivigranieten magnetisch. Een klein magneetje blijft aan Alandrapakivikleven, en dat is een bijzonderheid in de wereld van granieten.

Zoals gezegd zijn onze rapakivizwervelingen afkomstig van Åland, een eilandengroep in het uiterste zuidwesten van Finland. Åland is een archipel van duizenden eilanden en eilandjes in de Oostzee tussen Finland en Zweden op de drempel naar de Botnische Golf. Onze Drentse rapakivi’s komen dus van ver.

Rapakivigesteenten komen niet alleen op Åland voor. Verspreid in Noord- en Midden-Zweden en op het Finse vasteland vormen ze een aantal grote en kleine voorkomens. Deze massieven liggen als ‘eilanden’ te midden van veel oudere gesteenten. Deze laatste vormen het zgn. grondgebergte in grote delen in Scandinavië. De gesteenten ontstonden ca. 2000-1800 miljoen jaar geleden tijdens een grote gebergtevorming. Van dat hooggebergte is vandaag-de-dag niets meer over. Wat er nog van rest zijn hun wortels, die over grote delen van Finland en Zweden aan het oppervlak liggen. De rapakivigranieten zijn zo’n 150-200 miljoen jaren jonger.

Rapakivi's komen voor in een aantal kleine en grotere massieven, die als eilanden te midden van veel oudere gesteenten liggen.

Rapakivi’s komen voor in een aantal kleine en grotere massieven, die als eilanden te midden van veel oudere gesteenten liggen.

Wat bij veel rapakivi’s, naast hun roodachtige tint, vooral opval, is de aanwezigheid van witte ringen op het verweerde zwerfsteenoppervlak. Vooral bij de Ålandrapakivi is dit goed te zien. De stenen zijn daaraan al van een afstand herkenbaar. Vooral als de stenen enigszins verweerd uit de grond komen zijn de witte ringen van plagioklaas duidelijk te zien. Ruimtelijk gezien vormen ze een dunne schil om de ronde roodachtige kaliveldspaten.

Dat Ålandrapakivi bij ons als zwerfsteen zo algemeen is, is op zich niet vreemd als we zien dat dit gesteente ook in het herkomstgebied op Åland het belangrijkste gesteentetype is. Wat verder opvalt is de enorme variatie onder Ålandrapakivi’s. Het vinden van twee identieke Ålandrapakivi’s is vrijwel onmogelijk. Naast kleurverschillen is ook het aantal geringde veldspaten erg variabel, met daarbij de grootte van de ringen, die eveneens variabel is. Gemiddeld zijn ze 1 tot 1,5cm in doorsnede.

Naast de gewone Ålandrapakivi zijn nog tal van andere rapakivi-typen bekend. Deze varianten zijn ook als zwerfsteen makkelijk te vinden. Om ze te leren kennen is het belangrijk om aanvankelijk alleen op een paar hoofdtypen te letten. De andere varianten en overgangen leer je vanzelf kennen.

Afbeelding invoegen...

In Scandinavië onderscheidt men vier herkomstgebieden waar onze zwerfstenen vandaan kunnen komen. De meeste rapakivigranieten komen uit het Alandgebied (rode stip), herkomstgebied 1

Rapakivi’s uit verweerde keileem zijn het mooist en ook het duidelijkst. De stenen hebben hun kleur behouden en door de witverwerende plagioklaas is de rapakivistructuur bijzonder duidelijk.

Heel anders is het met de zwerfstenen die op de akkers te vinden zijn. De rapakivi’s daar zijn door humuszuren uitgeloogd en doorgaans sterk verweerd. De keien hebben een ruw, poreus oppervlak met putten waar de plagioklaas door oplossing is verdwenen. Akkerstenen zijn vaak onaantrekkelijk en vuil en onder de kraan bijna niet schoon te krijgen. Pas na na lange tijd buiten spoelen de keien door de regen enigszins schoon, maar ook dan zijn het geen schoonheden. Van een typische ringenstructuur is bij deze sterk verweerde stenen soms niet veel te bespeuren of het moet zijn dat de ringen opgevuld zijn met vuil en zich daardoor aan het zwerfsteenoppervlak aftekenen.

De foto’s hieronder geven een indruk van de variatierijkdom onder de rapakivi’s. Op de andere pagina’s op deze site vindt U nog veel meer foto’s van deze bijzondere gesteentegroep.

Afbeelding invoegen...

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Borger (Dr.)

Afbeelding invoegen...

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Afbeelding invoegen...

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

Alandrapakivi, vers breukvlak - zwerfsteen van Groningen

Alandrapakivi, vers breukvlak – zwerfsteen van Groningen

Afbeelding invoegen...

Alandgraniet – Zwerfsteen van Borger (Dr.)

Afbeelding invoegen...

Alandgranofier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Afbeelding invoegen...

Alandgranietporfier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Alandgranietporfier, type Hammarudda - Zwerfsteen van Stendorf (Dld.)

Alandgranietporfier, type Hammarudda – Zwerfsteen van Stendorf (Dld.)

Alandkwartsporfier - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Alandkwartsporfier – Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Afbeelding invoegen...

Prickgraniet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.)