Nieuw Gea Drenthe logo

Secretariaat:
J.F. Otten
Iepenlaan 13
9401 LS Assen
0592-353229
secretaris@gea-drenthe.nl
https://gea-drenthe.nl
https://www.facebook.com/GEA.Drenthe
https://www.flickr.com/photos/gea-drenthe/
Rekening: NL08INGB0003452494
KvK nr: 93011326

Gea Drenthe nieuwsbrief

oktober 2022

In deze nieuwsbrief:

  1. Jubileum viering 14 oktober
  2. Excursie Normandië
  3. Geologische cursus bij het Hunebedcentrum
  4. Aardkundig monument Peelozand
  5. Aardkundig monument de Reest
  6. De mesolithische gereedschapkist en zwerfstenen
  7. Agenda
Kringnieuws

Jubileum 14 oktober 2022

Logo twee geologenhamers

Gea kring Drenthe (voorheen Emmen) bestaat dit jaar 50 jaar, dit jubileum gaan wij op 14 oktober vieren!

Het programma ziet er als volgt uit, met de uitdrukkelijk wens, dat een gezellig samen zijn de hoofdzaak is!

Vanaf 17.30 aankomst. Verzamelen in de filmzaal

Groene calciet
Stuk in de verloting
  • 17.45 opening door Willem en een korte geschiedenisoverzicht door Jacob
  • Daarna een drankje en een uitgebreide barbecue. Er is gedacht aan vegetariërs
  • Vrije toegang tot het museum.
  • In de wandelgangen enkele kramen van leden. ( Voor kleine prijsjes kan er worden verkocht of geschonken )
  • Sensationele beelden zien met Virtual Reality brillen
  • Doorlopende Powerpoint presentatie over de geschiedenis van Gea kring Emmen/Drenthe
  • Grote verloting van mineralen, stenen en fossielen. Waarbij een aantal kostbare stukken.

Datum: 14 oktober 2022 
Tijd: 17:30 – 22:30
Locatie: Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland


We hebben al 54 aanmeldingen binnen. Mocht u zich nog niet aangemeld hebben dan kan dat nog steeds.

Wij wij willen graag twee dingen van u weten:

  1. Voor de catering willen we graag weten wie er komt en met hoeveel mensen jullie van plan zijn te komen,
  2. We zijn ook van plan een interne beurs op de jubileumavond te organiseren alleen voor leden. Laat even weten of je hieraan mee wilt doen.

Graag doorgeven aan: secretaris@gea-drenthe.nl


Excursie naar Normandië 20-22 oktober

Les Roches Noires
Les Roches Noires

De excursie heeft 9 deelnemers die inmiddels een excursiegids hebben ontvangen.

Naar boven

Overig nieuws

Geologische cursus bij het Hunebedcentrum

geplooide rotsen agios pavlos
Agios Pavlos is een klein kustplaatsje in een baai in het zuiden van Kreta. Een steile trap aan het westelijke uiteinde van de baai leidt naar Cape Melissa waar een aantal ingewikkeld geplooide veelkleurige kalksteen rotsformaties te vinden zijn.

Het Hunebedcentrum organiseert vanaf maandag 7 november 2022, in samenwerking met het Hondsrug UNESCO Global Geopark en met dr. Tom A. J. Reijers: De leergang ‘Introductie in de geologie’: deel 2, stratigrafie en structuren

Tijdens deze cursus houden we ons bezig met: dimensies van geologische ruimte en tijd, diverse soorten stratigrafie, deels veroorzaakt door zeespiegel schommelingen, structurele geologie die de aardkorst vervormt en tektoniek die grote aardkorststructuren veroorzaakt.

Met de kennis van gesteenten en geologische regels en wetten bestuderen we de geologische tijd/ ruimte. Wat is dat? Hoe is dat te zien in gesteenten en hoe is dat ontdekt? Welke historische grondleggers waren erbij betrokken?

Vanaf de 19e eeuw werden aardlagen beschreven die overwegend horizontaal liggen en werd de betekenis van de volgorde begrepen. Door het herkennen van verschillende gesteentesoorten en de fossiele inhoud daarvan werden lithostratigrafie en biostratigrafie vastgesteld, de orde van laagopeenvolging en de relatieve ouderdom ervan. Met nieuwe natuurkundige methoden vanaf begin 20e eeuw kon ook de absolute ouderdom van gesteenten worden gemeten. Dat gaf aanleiding tot chronostratigrafie. Dit zijn de drie basis vormen van de klassieke stratigrafie. Ook werd de betekenis van zeespiegelschommelingen en fluctuaties in het magnetische veld van de aarde duidelijk, zodat sequentie – en magneto-stratigrafie konden worden toegevoegd.

Maar aardlagen lagen liggen niet altijd horizontaal. Welke vormen van verbuiging, breken en  verschuiving kunnen herkend worden? Dat legt de structurele geologie uit. Zo komen we vanzelf op de grote aardkorststructuren zoals gebergten waar de aardkorst opgeheven wordt, sedimentair bekkens in dalende gebieden, grote breuken die dat kunnen begrenzen, en de geschiedenis van het ontdekken en begrijpen daarvan. Er wordt een korte inleiding gegeven over de plaattektoniek die uitgebreider aan de orde komt in deel 3 van deze leergang. Een syllabus van ruim 120 pagina’s bevat een volledige samenvatting en enkele optionele huiswerk vragen en is inbegrepen bij de cursus.

De kosten voor deze vijfdelige cursus zijn 65 euro, dit is inclusief cursus syllabus met een volledige samenvatting en optionele huiswerkvragen, en per cursusmiddag een kopje koffie of thee. Dit bedrag kan op de eerste cursusdag worden afgerekend bij de entreebalie van het Hunebedcentrum. Je kunt je aanmelden via communicatie@hunebedcentrum.nl. In verband met het drukken van de syllabus, dien je je voor 27 oktober aan te melden.


De volgende bijeenkomsten zijn voorzien, telkens van 14.00 tot 16:00 in het Hunebedcentrum in Borger:

Maandag 7 november 2022:          Algemene introductie; Dimensies van geologische tijd en ruimte

Maandag 14 november 2022:        De klassieke stratigrafie.

Maandag 21 november 2022:        Verdere stratigrafie o.a. door zeespiegel schommelingen.

Maandag 28 november 2022:        Gesteenten buigen en breken.

Maandag 12 december 2022:        Grote aardkorst structuren.

Deadline voor aanmelden is 1 november. https://www.hunebedcentrum.eu/cursus-geologie/

Aardkundig monument Peelo zand

Onthulling Peelo zand monument 22092022 1
Het aardkundig monument

Dit artikel is overgenomen van het Hunebed nieuwscafé

Bewerkt door Fred van den Beemt vanuit de flyer “AM-Peelo-zand” van de provincie Drenthe

Peelo-zand is een specifiek type zand, maar niet “typisch Drents”. Het fijne zand met glimmers is genoemd naar het oude dorp Peelo bij Assen, omdat het hier voor het eerst is beschreven. Sinds september 2022 is het Peelozand een Aardkundig Monument.

Op donderdag 22 september onthulden wethouder Bert Jan ten Oever en gedeputeerde Hans Kuipers en samen met basisschoolleerlingen het aardkundig monument 

Onthulling Peelo zand monument 22092022 2
Onthulling Peelo zand monument

De naam Peelo is wereldberoemd!  Bij de aanleg van een nieuwe schutssluis in het Noord-Willemskanaal in de wijk Peelo in Assen, werd in 1973, door geologen van de Rijks Geologische Dienst, een bijzonder type zand gevonden. Dit betrof heel fijn wit zand, met kleine glimmertjes erin. Dit was nog niet eerder als aparte soort beschreven. Zoals gebruikelijk in de geologie, wordt zo’n nieuw type grond of sediment, genoemd naar de plek waar het voor het eerst gezien en beschreven is. Daarom kreeg dit zand de naam ‘Formatie van Peelo’. Hierdoor is de naam Peelo wereldberoemd geworden! Dit Peelo-zand is afgezet door het landijs in het Elsterien. Dit is de derde laatste ijstijd, 465 duizend jaar tot 418 duizend jaar geleden. Deze ijskap bedekte alleen Noord-Nederland en vormde diepe (tunnel)dalen in de ondergrond die tot 400m diep kunnen zijn!

Hoe ziet het Peelo-zand eruit?

Vaak is het erg wit fijn zand, maar het Peelozand kan ook een beetje lichtgrijs of bruingrijs van kleur zijn. De zandkorrels zijn ook niet alleen uiterst fijn (0,06mm), maar soms ook zeer grof, tot grind grootte (2mm). Het zand bevat glimmers, die ook mica’s worden genoemd. Dit zijn platte grijzige mineralen die licht reflecteren, waardoor ze oplichten. In de diepe tunneldalen komt ook donkerbruine klei voor die heel stevig is en soms schelpen bevat. Deze klei kennen we als potklei. Soms ligt deze ook aan het oppervlak (Aardkundig Monument Roderwolde). Onder de Elster ijskap werd in diepe geulen grof zand en grind afgezet. Vóór de ijskap ontstonden grote smeltwatermeren waar het zeer fijne Peelozand werd afgezet. En in zee bezonk de klei, soms met wat schelpen erin.

Waar vind je Peelo-zand?

Omdat de Formatie van Peelo voor het eerst is waargenomen door de Rijks Geologische  dienst, is er voor gekozen om een educatief paneel van het Aardkundig Monument midden in de woonwijk Peelo te plaatsen in een parkje met een vijver (van oorsprong een IJstijdrelict) naast kindcentrum De Veldkei’. Peelozand is hier niet zichtbaar aan de oppervlakte, maar het is wel zichtbaar bij het Balloërveld, recreatieplas ’t Nije Hemelriek waar het aan het oppervlak ligt en bij het Aardkundig Monument in Donderen.

Fred van den Beemt

Aardkundig monument de Reest

Onthuld in het Wilhelmina park een Meppel

reest
Opening aardkundig monument Reest in Meppel. Foto Provincie Drenthe

Dit artikel is overgenomen van het Hunebed nieuwscafe

In het Wilhelminapark in Meppel staat sinds donderdag 29 september een Aardkundig Monument voor de Reest. Het monument geeft uitleg over de ontstaansgeschiedenis van de rivier die meandert door het Reestdal. Leerlingen uit groep 7 en 8 van de Reestoever School en Oekraïense leerlingen uit een internationale groep onthulden het monument. Dat deden zij samen met wethouder Robin van Ulzen, Herman Odink van het Waterschap Drents Overijsselse Delta en gedeputeerde Tjisse Stelpstra.

Voorafgaand aan de onthulling namen de leerlingen deel aan een educatief programma onder leiding van IVN Noord, Waterschap Drents Overijsselse Delta en Het Drentse Landschap. Daarin leerden zij meer over het landschap in het Reestdal en de bodem en ondergrond van het gebied. Het Reestdal ligt op de grens van de provincies Drenthe en Overijssel. De rivier de Reest begint in de omgeving van Slagharen en slingert via diverse dorpen richting Meppel waar het water uitmondt in het Meppelerdiep. De kenmerkende slingerbochten in de rivier, de ondergrond en het landschap afgewisseld met natte hooilanden en droge dekzandruggen maken de Reest tot een Aardkundig Monument.

De Reest

De Reest is ook het middelpunt van de stadsrandzone Meppel die de afgelopen jaren aan de zuidzijde van de stad is ontwikkeld. Een combinatie van opgaves voor water, natuur en recreatie. De zone waarin onder andere een uitkijktoren, een trekpontje over de Reest, informatieborden en een verhalenpaal te vinden zijn, maakt onderdeel uit van een wandelroute. Deze wandelroute is uitgezet door Recreatieschap Drenthe en gaat onderdeel uitmaken van het Wandelknooppuntennetwerk Drenthe. De route loopt over gras-, zand- en fietspaden en gewone wegen.

De Reest is het twaalfde Aardkundig Monument in Drenthe in de elfde gemeente. Het dertiende en laatste Aardkundig Monument ‘Smeltwaterheuvel Hunnenkloosterberg’ wordt op 27 oktober onthuld in Echten, gemeente De Wolden.

Aardkundige monumenten

Aardkundige Monumenten zijn onderdelen van het landschap die ons iets vertellen over de ontstaanswijze (door ijs, wind en water) van het gebied. Door het aanwijzen en onthullen van deze monumenten wil de provincie iedereen kennis laten maken met de rijke geschiedenis van de Drentse ondergrond.

Harrie Wolters

De mesolithische gereedschapskist en zwerfstenen

Dit artikel is overgenomen van het Hunebed nieuwscafé

Harry Huisman is begonnen met een reeks over het gebruik van zwerfstenen door de tijd heen. In totaal komen er 20 delen, deel 14 is nu verschenen en gaat over de mesolithische gereedschapskist en zwerfstenen.

029. Mesnen in het Mesolithicum
Het jagen op groot wild, zoals edelherten en elanden, gebeurde meestal met pijl-en-boog. De vuurstenen pijlpunten werden met zwart dennen/berken pek op de uiteinden van de pijlschachten gelijmd.

Kwartsietische zandsteen en vuursteen zijn harde gesteenten. Zwerfstenen ervan komen in ons land veel voor. Beide gesteenten bestaan uit silica en verweren nauwelijks. Ze lijken daarom wel onverwoestbaar. Hoewel weers- en bodeminvloeden sporen op zwerfstenen achter laten, zijn prehistorische artefacten van deze steensoorten in de meeste gevallen goed bewaard gebleven.

Artefacten uit het Mesolithicum vormen doorgaans de enige materiële erfenis uit die tijd. Veruit de meeste zijn van steen. Van werktuigen die uit organisch materiaal bestonden, is op enkele uitzonderingen na, niets overgebleven. Ondanks dit gemis zijn artefacten van steen een belangrijke bron van informatie. Zij zijn onmisbaar om beeld te krijgen hoe men destijds leefde en waar.

001. Vuursteenknol Norg
Vuursteen bleef ook in het Mesolithicum een belangrijke grondstof voor het fabriceren van allerlei werktuigen.
002. Kwartsietischezandsteen
Zwerfstenen van kwartsietische zandsteen werden door de Mesolithische mens bewerkt en doorboord tot rolsteenhamers (lees verderop in dit verhaal)

Jagers/verzamelaars die in het Mesolithicum door ons land trokken hadden voor dagelijks gebruik de beschikking over een keur aan grof en fijn gereedschap. Waren deze gemaakt van been, soms van gewei of hout, dan vinden we hier in de meeste gevallen geen spoor van terug. Ze zijn vergaan. Dank zij zandsuppleties en zand dat bij de aanleg van havengebieden uit zandputten, onder meer op de bodem van de Noordzee, wordt opgezogen en gebruikt, komen soms benen harpoenpunten, vishaken, priemen en naalden tevoorschijn.

003. Maasvlakte 2
De 2e Maasvlakte is aangelegd met zand dat in zandputten op de bodem van de Noordzee werd opgezogen. In het opgespoten zand komen naast allerlei zoogdierfossielen uit de ijstijd ook regelmatig vuurstenen en benen werktuigen voor.
004. TweedeMaasvlakte5 0
Door branding en stroming spoelen voortdurend nieuwe vondsten bloot. Fossielenzoekers worden zelden teleurgesteld.

Ook van de Bruine Bank in de Noordzee zijn in de loop van de tijd een aantal werktuigen van been en hoorn opgevist. Deze werktuigen bleven bewaard nadat de bodem van de zuidelijke Noordzee in het Mesolithicum door het stijgende zeewater werd overstroomd.

005. Selectie van benen spitsen uit het Mesolithicum
Harpoenpunten van been uit het Mesolithicum (grofweg 12.000-6.000 jaar geleden) die gevonden zijn op de Maasvlakte (Foto Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

Stijgend zeewater en veenvorming

De droog liggende Noordzeebodem werd na de ijstijd door het stijgende zeewater steeds kleiner. Een kleine 8000 jaar geleden bereikte het Noordzeewater ongeveer de huidige kustlijn. Bewoners de zuidelijke Noordzeebodem moesten zich noodgedwongen terug trekken tot het kustgebied in het westen en noorden van ons land. Of deze laaggelegen gebieden daarna ook bewoond bleven, is niet bekend. Het landoppervlak uit die tijd is onder jongere, metersdikke lagen klei en veen bedolven. Omstreeks 5000 jaar geleden vlakte de snelle zeespiegelrijzing af. De kustlijn schoof niet verder naar het oosten op. Door zeestromingen en golfwerking ontstonden langs de kust reeksen zandbanken, die tot schoorwallen uitgroeiden. Hierop ontwikkelde zich het oude duinlandschap. In het noorden bleven de schoorwallen onderbroken. Daar ontstond een reeks eilanden met daartussen stroomgaten. Daarachter vormde zich tot de dag van vandaag een uitgestrekt waddengebied.

006. Nederland 10.000 jaar geleden
Zo’n 10.000 jaar geleden was in het begin van het Holoceen een groot deel van de zuidelijke Noordzee nog droog land. De Noordzeebodem werd in die tijd bewoond door jagers/verzamelaars. Door het snelle stijgen van de zeespiegel werd hun leefgebied in de loop van de tijd steeds kleiner. Tenslotte werd het gebied onleefbaar. De Mesolithische bewoners migreerden gedwongen naar hoger gelegen kuststreken in het westen van ons land.
007. Midden atlanticum 6500 jaar geleden
Tijdens het Midden-Atlanticum, zo’n 6500 jaar geleden, steeg de zeespiegel veel minder snel. Langs de kust ontstonden zandbanken, die uitgroeiden tot schoorwallen. Deze sloten zich steeds meer aaneen. Hierop ontstond het oude duinlandschap. De schoorwallen in Noord-Nederland bleven onderbroken, met daartussen stroomgaten. De schoorwallen veranderden in een reeks eilanden met daarachter een groot waddengebied.

In het binnenland kwam in de loop van het Boreaal ook op wat hoger gelegen zandgronden veenvorming op gang. Onder invloed van voedselrijk grondwater was dit in grote delen van ons land aanvankelijk moerasveen. Naar mate het veen zich uitbreidde en de veenafzetting ook dikker werd, verdween de invloed van grondwater. De vegetatie was steeds meer aangewezen op regenwater. Regenwater bevat weinig voedsel en reageert door opname van C02 enigszins zuur. Moerasveenplanten werden vervangen door planten die konden overleven met het weinige voedsel dat beschikbaar was. In plaats van moerasveen vormde zich over steeds grotere oppervlakken hoogveen, met als belangrijkste veenvormer veenmos. Veenmossen vormen dichte moskussens en plakkaten, die zeer veel water vast houden. In de loop van de tijd ontstonden hierdoor zelfs op de hoger gelegen zandgronden van Drenthe en Friesland op steeds meer plaatsen veenmoerassen. Het klinkt wellicht vreemd, maar zandig Drenthe was lange tijd de natste provincie in ons land.

008. Bargerveen
Het huidige natuurgebied Bargerveen in het zuidoosten van de provincie Drenthe is een restant van het ooit 168.000 hectare grote Bourtangerveen.

Indrukwekkend was de veenontwikkeling ten oosten van de Hondsrug in Drenthe. In de loop van een paar duizend jaar vormde zich hier het grootste hoogveenmoeras van ons land. Het Bourtangerveen in Oost-Groningen en aangrenzend Duitsland was maar liefst zo’n 168.000 hectare groot. Veenvorming was de oorzaak dat de leefomgeving in het Mesolithicum in Oost-Groningen voor de jagers/verzamelaars verloren ging. Op het Laatst van het Mesolithicum was het gebied grotendeels onbewoonbaar geworden.

009. Bourtangermoeras
Het Bourtangermoeras was in Noordoost-Nederland en in het aangrenzende Emsland in Duitsland een bijzonder uitgestrekt hoogveengebied. Het bezit een V-vorm, waarvan de westelijke tak zich in het Hunzedal ontwikkelde. Het werd in het westen door de Hondsrug begrensd. De oostelijke tak lag in het dal van de Ems. Daartussen bevindt zich het zandgebied van Westerwolde. Het veenmoeras is ruim 7000 jaar geleden ontstaan door vernatting van het landschap.

Vuursteen als grondstof

Net als in eerdere perioden was vuursteen in het Mesolithicum een belangrijk bronmateriaal voor werktuigen. Op basis hiervan heeft men de cultuurperiode van het Mesolithicum onderverdeeld in een aantal perioden. Het voert echter te ver om hierop in detail in te gaan.

De wijze waarop men in het Mesolithicum vuursteen bewerkte, verschilde lange tijd niet wezenlijk van die in de periode daarvoor. De methoden die men in de Laatpaleolithische Federmesser- en Ahrensburg-traditie hanteerde bleven aanvankelijk in het Mesolithicum in gebruik. Een scheiding tussen het Laatpaleolithicum en het Mesolithicum is daarom moeilijk precies aan te geven. Op de overgang van het Preboreaal naar het Boreaal kwamen bij het bewerken van vuursteen ontwikkelingen op gang die tot een grotere verscheidenheid aan werktuigen zouden leiden. Landschappelijke veranderingen dwongen mensen om te zien naar nieuwe jachtmethoden, met als gevolg andere gereedschappen en hulpmiddelen.

010. jagers verzamelaars
Mesolithische jagers/verzamelaars die noodgedwongen vanuit het steeds nattere Noordzeegebied naar hoger gelegen plaatsen moesten migreren, vestigden zich bij voorkeur in de buurt van kreken, rivieren en meren.

Later in het Mesolithicum verschenen nieuwe bevolkingsgroepen in ons land, met een karakteristiek arsenaal aan werktuigen. Vermoedelijk waren deze migranten afkomstig uit het Noordzeegebied, dat steeds meer door het stijgende zeewater bedreigd werd. Kenmerkende gereedschappen waren afslag- en kernbijlen. Mensen van deze cultuur leefden langs rivieren, beken en meren, waar zij van jacht, visvangst en het verzamelen van eetbare planten leefden. De maximaal 15 cm lange vuurstenen bijlen zijn opvallend vaak gemaakt van een meer korrelige, hoornsteenachtige vuursteen. Met deze bijlen konden niet alleen bomen omgehakt worden, ook konden ze als dissel gebruikt worden om boomstammen uit te hollen tot kano’s.

011. Mesolithicum kernbijl andere zijde
Kernbijl uit het Mesolithicum. In deze cultuurperiode zien we voor het eerst het gebruik van stenen bijlen. Ze werden gemaakt uit een groot stuk vuursteen (kernstuk), ook wel van een grote afslag. De bijlen bezitten een scherpe snede, waarmee goed hout gekapt kon worden. Dergelijke bijlen zijn ook gebruikt als dissel om boomstamkano’s te maken. Kernbijlen zijn meestal niet groter dan tussen 10 en 15cm.
012. Een replica van de boot van Pesse lag enige jaren in de kelder van het Museum de 5000 Morgen te Hoogeveen
In het Museum De 5000 Morgen in Hoogeveen was in de kelder een tijdlang een replica te zien van de boomstamkano van Pesse.

De materiële cultuur van de middensteentijd wordt vooral gekenmerkt door een standaardisering en verkleining van vuurstenen werktuigen. Voor het Vroeg- en Midden-Mesolithicum zijn microlieten karakteristiek. Deze werktuigjes werden gebruikt voor het maken van pijlen en harpoenen. Die laatste maakte men ook van been, maar in de zure zandbodem is hier niets van overgebleven. Dit geldt ook voor ander organische materiaal. Afgezien van een paar botresten die bij Dalfsen in Overijssel zijn gevonden, een paar werktuigen van hertshoorn en een klein houten beeldje uit het Volkerak, is organisch materiaal van Mesolithische ouderdom vergaan.

013. Mannetje Willemstad
Dit houten beeldje is in 1966 bij de aanleg van de Volkeraksluizen op acht meter onder de waterspiegel gevonden. Het ‘Mannetje van Willemstad’ kwam tevoorschijn van onder een dunne veenlaag. Het bevond zich tussen de wortels van een eik. De plaatsing ervan wijst er op dat het beeldje doelbewust daar geplaatst is. Het beeldje is van eikenhout en is rond 7400 jaar oud. Foto: Rijksmuseum van oudheden.

Een gelukkige omstandigheid is dat in ons land op veel plaatsen gegraven, gebaggerd en zand wordt gezogen. Hierbij komen geregeld interessante vondsten tevoorschijn, zoals doorboorde hakken, harpoenen, vishaken e.d.. Ze bleven bewaard omdat ze onder de waterspiegel van zuurstof waren afgesloten. In opgespoten zand op de 2e Maasvlakte en bij zandsuppleties voor de kust zijn tientallen fraai afgewerkte benen harpoenpunten en dergelijke gevonden. Voor het overige bestaan vondsten uit het Mesolithicum uit stenig materiaal, waarbij deze microlieten opvallen.

014. Bijl Bruine Bank
Bij de aanleg van de 1e en 2e Maasvlakte, ten westen van Rotterdam, en ook bij zandsuppleties voor de kust zijn sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw vele honderden spitsen van been en gewei gevonden. De context ervan is niet bekend omdat het om losse vondsten gaat. Ook van de Bruine Bank in de Noordzee zijn door vissers benen werktuigen opgevist. De spits op de foto is hiervan een voorbeeld. Dergelijke werktuigen werden gebruikt voor de jacht op eland, edelhert, wild zwijn en ook op zeehonden. Foto Rijksmuseum van Oudheden.

Microlieten

Microlieten zijn kleine scherpe afslagen die men uit een paar centimeter lange klingen vervaardigde en die in allerlei vormen verder bewerkt werden. Hoewel microlieten bij duizenden zijn gevonden, is het vinden ervan niet makkelijk. Door het kleine formaat worden ze makkelijk over het hoofd gezien. Het beste kan men letten op locaties waar binnen een klein oppervlak honderden tot duizenden stukjes vuursteen liggen. Voor het maken van klingen gebruikte men soms grotere stukken vuursteengereedschap die versleten of gebroken waren. De klingen van vuursteen uit de middensteentijd zijn over het algemeen klein. De lengte varieert tussen twee en vier en overstijgt zelden vijf centimeter.  Microlieten zijn in meerderheid gebruikt als pijlpunt. De spitsen werden gemaakt uit vuurstenen klingen. Nog kleiner waren op formaat gemaakte afslagen die gebruikt werden als weerhaken in harpoenpijlen.

015. Microlieten
Een overzicht van vuursteen artefacten uit het Mesolithicum. De werktuigen zijn in 1984-1985 opgegraven bij Nieuw-Schoonebeek in Zuidoost-Drenthe. Kleine schrabbers (linksboven) en de karakteristieke trapezoïde pijlpunten en spitsen zijn kenmerkend voor deze periode. De grote vuurstenen kling rechtsonder is 6,8 cm lang. (uit: De Geschiedenis van Drenthe, 2018)

De bewerkingstechniek van vuursteen in het Mesolithicum was gebaseerd op de veranderingen in de fauna destijds. Rendierkudden waren naar het noorden en naar het oosten weggetrokken, waar steppelandschappen bestaan bleven. Door het warmere klimaat verschenen in onze streken kleinere diersoorten, die alleen of in kleine groepen in een steeds dichter beboste omgeving leefden. In rivieren, plassen en meren verschenen steeds meer vissen. Dit vereiste niet alleen nieuwe jachtmethoden, ook het gereedschap moest hieraan worden aangepast. Iets anders was dat in tegenstelling tot de voorgaande koude periode van het Jonge Dryas het jachtwild uit standwild bestond. De dieren hielden zich jaarrond in hetzelfde gebied op. Om een idee te geven, tijdens het Mesolithicum leefden hier bruine beer, wolf, vos, edelhert, ree, wild zwijn, oeros, eland, bevers en marterachtigen.

016. Natte leefomgeving Mesolithicum
Groepen jagers/verzamelaars vestigden zich bij voorkeur in de omgeving van water. Daar kon men op watervogels en kleinwild jagen, maar ook vissen.

Bijzonder is dat in de jagerskampen ook honden rondliepen. Honden waren zonder twijfel de oudste huisdieren die de mens hield. Ze hielpen waarschijnlijk bij de jacht en wellicht ook om wolven op afstand te houden. Hoewel details ontbreken, is duidelijk dat wolven de voorouders van de hond waren. Op zich is het bijzonder dat wolven gedomesticeerd zijn. Naast de huiskat zijn deze zo ongeveer de enige gedomesticeerde dieren, die aan de top van de voedselpiramide staan en die momenteel onze meest geliefde huisdieren vormen.

017. Mens en hond
De hond is niet eenmaal, maar waarschijnlijk meerdere keren op verschillende plaatsen op aarde gedomesticeerd. In Europa gebeurde dit tussen 40.000 en 20.000 jaar geleden. De stamvader van de hond was de wolf.

Vuursteenkwaliteit

De kwaliteit van fijnkorrelige, glasachtige vuursteen was door de gevolgen van het koude klimaat in de Weichsel-ijstijd doorgaans niet best. Vuursteen is weliswaar resistent tegen chemische verwering, maar dichte, glasachtige typen vuursteen zijn gevoelig voor vorstwerking. Vuursteen is poreus. Door opname van water ontstaan bij het herhaaldelijk bevriezen en ontdooien spanningen in het gesteente.  Dat kan leiden tot de vorming van barsten en het afspringen van scherven. Zaten vuurstenen dieper in de grond, bijvoorbeeld in keileemlagen, dan waren deze gebreken grotendeels afwezig. Dat men in het Mesolithicum keileem heeft afgegraven om zo aan geschikte vuurstenen te komen, is echter niet waarschijnlijk. Hoewel we niet licht moeten denken over hun praktische en materiële kennis, was men was in hoofdzaak aangewezen op vuurstenen die aan het oppervlak voorkwamen.

018. Vuursteen Lieveren
Gepatineerde vuursteen met windlak van Lieveren (Dr.). Ogenschijnlijk gave stukken vuursteen bezitten vaak nauwelijks zichtbare barsten. Deze zijn oorzaak dat het bewerken van zo’n steen op teleurstellingen uitloopt. Veel vuurstenen breken voortijdig.
019. Rode vuursteen Borger
Vuurstenen die aan of dicht onder het oppervlak voorkomen, tonen vaak vorstbarsten, breuken en afspijtingen. Deze zijn meestal het gevolg van vorstwerking in de laatste ijstijd. Dergelijke stukken vuursteen zijn ongeschikt om werktuigen van te maken.

Het bewerken van stukken oppervlaktevuursteen, laat meestal niet toe dat er grote werktuigen van gemaakt konden worden. De kans op breuk was te groot.

Rolsteenhamers

Uit het Mesolithicum zijn ook stenen werktuigen bekend die bekend staan onder hun Duitse aanduiding Geröllkeule. Hoewel het gebruik ervan nog steeds niet duidelijk is, zijn ze in de archeologie goed bekend. Alleen al in Drenthe zijn er tientallen van gevonden. Geröllkeule worden ook wel rolsteenhamers genoemd. Het zijn meest ronde of enigszins ovale, afgeplatte stenen met een gat in het midden. Ze zijn gemaakt van zwerfstenen, meestal van kwartsietische zandsteen. Of gemelde vondsten van rolsteenhamers van kwartsiet ook inderdaad van dit gesteente zijn, mag betwijfeld worden.

020. gerollkeule 11cm Northeim dld
Geröllkeule ofwel rolsteenhamers die in Noordwest-Europa en ook in ons land zijn gevonden, zijn zijdelings afgeplatte, ronde tot ovale artefacten van kwartsietische zandsteen met een zandloper-achtige doorboring. Het gebruik ervan is niet duidelijk. Ze kwamen werden gebruikt tijdens het Mesolithicum tot ver in het Neolithicum

De meeste rolsteenhamers bezitten een zandlopervormig gat, enkele hebben een rechte doorboring. In een aantal gevallen is de doorboring afwezig, maar zijn er wel komvormige uithollingen (dellen) eenzijdig of aan beide zijden van de steen aanwezig. Het lijkt alsof we hier met niet afgemaakte artefacten te maken hebben. De ronde of ovale vorm van de rolsteenhamers is verkregen door pecking en/of door slijping. Overigens zijn ook rolsteenhamers gevonden met een meer hoekige of asymmetrische vorm.

021. Rolsteenhamer schematisch
Rolsteenhamers bezitten meestal een doorboring die de vorm heeft van een zandloper. Er zijn ook gevonden met een rechte doorboring. Het gat is gemaakt door middel van pecking en boren. Een rechte doorboring kan alleen ontstaan zijn door middel van een boor.

Rolsteenhamers zijn bekend vanaf het Boreaal tot in het Neolithicum. Over de functie valt ondanks allerlei veronderstellingen weinig te zeggen. Sommige onderzoekers menen dat ze dienden als verzwaring van graafstokken. Dit gebruik is onder meer bekend van SAN-bosjesmannen in Zuid-Afrika. Op rotsschilderingen van dit volk zijn afbeeldingen van vrouwen te zien met graafstokken die met stenen verzwaard zijn. Of rolsteenhamers één op één hiermee te vergelijken zijn is twijfelachtig. In de eerste plaats hebben we in ons land met een doorgaans makkelijk toegankelijke bodem te maken, die niet doorspekt is met rotsfragmenten, grind en stenen. Ervaring leert dat het met een stok zonder verzwaring niet moeilijk is in onze zandbodem grond los te maken om wortels en knollen op te graven. Ten tweede is de zandlopervormige vorm van de doorboring van rolsteenhamers een probleem. Een stabiele schachting aan een graafstok lijkt niet goed mogelijk.

022. Graafstok met verzwaarder
Rolsteenhamers worden in verband gebracht met graafstokken, waar ze als verzwaring voor hebben gediend. Dit gebruik is echter onwaarschijnlijk. De schachting van de steen met een zandlopervormig gat aan een graafstok is onwaarschijnlijk, want niet stabiel.
023. gerollkeule met boor saerbeck Steinfurt dld
Bij Saerbeck in de omgeving van Steinfurt in Duitsland is een rolsteenhamer gevonden samen met een boor van vuursteen.

Het zou kunnen zijn dat rolsteenhamers met alleen dellen in feite geen rolsteenhamers waren, maar dat deze onderdeel waren van een boorwerktuig of voor het maken van vuur. In het kuiltje zou in dat geval een houten boorstaaf rondgedraaid kunnen hebben. Een bijzonderheid is de vondst van een rolsteenhamer op het Deense eiland Sjaelland. De bruine zandsteen bezit vier conisch geboorde dellen die paarsgewijs tegenover elkaar liggen. Aan de ene zijde is het kuiltje 3,5 cm breed en 1,5 cm diep. Het kuiltje aan de andere zijde is 2,5 cm breed en maar 0,7 cm diep. De overige twee zijden tonen zeer ondiepe kuiltjes, die slechts 0,2 cm diep zijn en ruim twee cm breed. De buitenkant van het object toont beschadigingen die als gebruikssporen te duiden zijn.

024. Gerollkeiule sjaelland denemarken
Rolsteenhamer van Sjaelland in Denemarken. Deze bezit een viertal ondiepe kuiltjes, dellen genaamd. Omdat het ook hier om een losse, geïsoleerde vondst gaat, is de interpretatie van het object bijzonder moeilijk. Mogelijk heeft de steen dienst gedaan als onderdeel van een boorinstrument of bij het maken van vuur.

Een andere mogelijkheid is dat rolsteenhamers een functie hadden als slingerwerktuig. In dit geval is de impact van een met kracht weggeslingerde steen op het doelwit zeer fors. Ook niet weggeslingerd zou een rolsteenhamer, die aan een leren riem bevestigd was, bij strubbelingen een geducht wapen zijn geweest. De trechtervormige doorboring zou bij zo’n gebruik het snel slijten van het touw of leren band voorkomen. Hier komt nog bij dat het bij rolsteenhamers in vrijwel alle gevallen om geïsoleerde vondsten gaat, los van iedere context.

025. Gerollkeiule sjaelland 9x6cm kuil 3cm 1cm diep
Geröllkeule met alleen een del zouden gebruikt kunnen zijn om vuur mee te maken. In de holte zou het uiteinde van een houten as hebben kunnen draaien, waarbij door wrijving zoveel warmte ontstond dat makkelijk ontvlambaar materiaal ging smeulen.

Ander gereedschap in het Mesolithicum

Vondsten uit het Mesolithicum wekken de indruk dat men toen voornamelijk gebruik maakte van vuurstenen werktuigen. Dit wordt in de hand gewerkt door de grote aantallen werktuigjes en afslagen die op voormalige verblijfplaatsen worden aangetroffen. Die lopen vaak in de duizenden. Dit eenzijdige beeld wordt veroorzaakt omdat gebruiksvoorwerpen van organisch materiaal in zandbodems niet bewaard blijven, waardoor uiteindelijk alleen vuursteen overblijft.

026. Mesolithicumpijlpunten typ a.b.c.d
Pijlspitsen werden gemaakt door van kleine kernen van vuursteen smalle klingen af te slaan. Door retouchering ontstonden kleine, vlijmscherpe pijlpunten die geschikt waren om op klein jachtwild te jagen.
027. Mesolithicum trapezium spitsen
Trapezium-vormige pijlpunten gemonteerd op het uiteinde van houten pijlschachten waren geschikt voor de jacht op grotere dieren. Schotwonden van dit type pijlpunten leidden tot veel bloedverlies.

Chemische verwering tast vuursteen in de bodem nauwelijks aan, maar van gebruiksvoorwerpen van been, gewei, hout en huid blijft niets over. Toch weten we dat de Mesolithische mens naast vuursteen over een groot scala aan hulpmiddelen en gereedschappen beschikte. Om een paar te noemen: werpspiezen, vistuig met haken, harpoenen van been, gevlochten fuiken en visnetten van bewerkt wilgenbast, naalden, priemen en boren. Bij de jacht gebruikte men houten speren, pijl-en-boog en mogelijk slingerwapens. Deze laatsten zullen in voorkomende gevallen ook gebruikt zijn om tegenstanders van het lijf te houden.

028. Benen harpoenpunt met drie weerhaken objectnr 60064 natuurhistorisch museum Rotterdam
Gebruiksvoorwerpen van been of gewei, zoals harpoenpunten met weerhaken blijven alleen onder water, bij afsluiting van zuurstof bewaard. Ze zijn veel gevonden bij het opspuiten van zand voor de aanleg van Maasvlakte 1 en 2, westelijk van Rotterdam.

Er zijn kleine harpoenen van been gevonden, die op een karakteristieke manier van weerhaken zijn voorzien. Deze zullen gebruikt zijn voor vissperen of voor boogpijlen waarmee grote vissen vanuit boten of vanaf de wal geschoten werden. Het gedrag van snoeken, karpers en brasems maakt dat men deze op bepaalde momenten in het seizoen vanaf een boot of vanaf de wal betrekkelijk makkelijk kon harpoeneren. Verder heeft men dierhuiden zo geprepareerd en genaaid dat deze dienst konden doen als zakken om allerlei vloeistoffen in te bewaren of te vervoeren.

029. Mesnen in het Mesolithicum
Het jagen op groot wild, zoals edelherten en elanden, gebeurde meestal met pijl-en-boog. De vuurstenen pijlpunten werden met zwart dennen/berken pek op de uiteinden van de pijlschachten gelijmd.

Een bijkomend probleem is dat veel kampementen/verblijfplaatsen uit het Mesolithicum meerdere keren door dezelfde of door andere groepen jagers/verzamelaars zijn gebruikt. Hierdoor is vervuiling/vermenging met artefacten en afval opgetreden, waardoor het moeilijk is bij opgravingen conclusies te trekken voor wat betreft de chronologie. Ook is onbekend hoe de mensen in die tijd gehuisvest waren. Maakte men gebruik van tenten, die men bij het rondtrekken telkens weer moest afbreken en opbouwen? Aannemelijk is en daar wijzen grondsporen op, dat men hutten bouwde van hazelaar- en/of wilgentakken en riet. Hoe het ook zij, gedurende het Mesolithicum moeten verspreid in Noord-Nederland honderden basis- en jachtkampen gebouwd zijn. Het is niet onwaarschijnlijk dat in het Laat-Mesolithicum grotere en steviger huizen gebouwd werden, doordat men langer op bepaalde plaatsen verbleef en op de overgang naar het Neolithicum zelfs al iets aan veeteelt gedaan werd. Helaas zijn hiervan geen overtuigende bewijzen gevonden.

030. Rekonstruktion einer Hutte wie sie mesolithische Jager Fischer und Sammler in Irland etwa 7.000 v. Chr. saisonal genutzt haben
Grondsporen in de bodem wijzen er op dat jagers/verzamelaars in eenvoudige hutten geleefd hebben, die gemaakt waren van een vlechtwerk van berken en/of hazelaartakken en twijgen, bedekt met riet.

Het einde van het Mesolithicum

Het einde van het Mesolithicum is in zekere zin in nevelen gehuld. Er zijn erg weinig vondsten. Ze lijken er op te wijzen dat het aantal nederzettingen sterk was afgenomen. Een oorzaak is hiervoor moeilijk aan te geven. Het zou kunnen zijn dat het landschap waarin de jagers/verzamelaars toen leefden geleidelijk zo veranderd was, dat de bestaansmogelijkheden verminderden. Een landschap is geen statisch geheel, het verandert als ook de omstandigheden veranderen. In Europa heerste in die tijd een warm en vooral nat klimaat. De gemiddelde temperaturen waren hoger dan tegenwoordig. Dit had tot gevolg dat het overgrote deel van ons gebied bedekt moet zijn geweest met een dicht, hoog opgaand woud van eiken, iepen, linden, essen, esdoorns, populieren, wilgen, esdoorns en elzen. Door de toegenomen nattigheid nam het areaal aan moeras- en hoogveen flink toe. Plassen en meertjes groeiden dicht en verlandden. Dit zou de bestaansmogelijkheden van de bevolking aangetast kunnen hebben, hoewel dit bepaalt niet zeker is. Bekend is dat ook in huidige oerwoudgebieden door de bevolking stukken bos afgebrand worden om zo meer variatie in het landschap te verkrijgen. Mensen in het Mesolithicum zullen deze mogelijkheid ook zeker benut hebben.

031. eerste boeren
Het Neolithicum is de periode in de prehistorie van ons land waarin zo’n 7000 jaar geleden voor het eerst aan veeteelt en akkerbouw werd gedaan.

Hoe het ook zij, het Mesolithicum eindigde met een opvallende cultuurverandering. Toen zo’n 6400 jaar geleden boeren van de bandkeramische cultuur zich in het zuiden van ons land op de lössgronden vestigden, kwam de lokale bevolking van jagers/verzamelaars ongetwijfeld in contact met deze nieuwkomers. Het zou kunnen dat de inheemse bevolking door imitatie geleidelijk gebruiken van deze boeren heeft overgenomen en hierdoor meer en meer overschakelde op veeteelt en later akkerbouw. Duidelijk is dat het begin van de landbouw in onze streken een nieuwe cultuurperiode inluidt, die het Neolithicum genoemd wordt. Deze periode vormde het begin van een zeer ingrijpende en onomkeerbare verandering in het menselijk bestaan en tegelijk ook voor de aarde.

Harry Huisman

Agenda

28 juli 2024
  • Oertijdmarkt Emmen

    28 juli 2024 tijd: 10:00 - 16:00
    Ullevi 22, 7825 SE Emmen, Nederland

    Gea Drenthe is aanwezig op deze grote Geologie  - Archeologie - Mineralen en Fossielen beurs

     

20 september 2024
  • Gea kringavond

    20 september 2024 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: Mineraal exploratie in Scandinavië
    Door  Hein Raat

    Mineraal exploratie in Scandinavië, waarom en hoe werkt dat. Een lezing door Hein Raat een mineraal exploratie geoloog die zoekt naar potentiële winningslocaties van strategische mineralen die belangrijk zijn voor de energie transitie. Dit is niet alleen laboratoriumwerk, er komt ook veldwerk bij te kijken.

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

18 oktober 2024
  • Gea kringavond

    18 oktober 2024 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: De Oost-Afrikaanse Breuk
    door Clarinus Nauta

    Clarinus Nauta heeft meerdere landen bezocht in Oost-Afrika en het nabije Oosten.  
    Gefascineerd door de vulkanen Erte Ale, Dallol, Ol Doinyo Lengai en de Nyiragongo zocht hij naar de oorzaken van dit vulkanisme.
    Hij stuitte op zin en onzin verhalen over de Oost-Afrikaanse breuk.  
    In zijn presentatie laat Clarinus beelden zien waarom Oost-Afrika zo bekend is.
    Olifanten, wildebeest, zebra’s en rhino’s zijn zo heerlijk aanwezig in Oost-Afrika.
    De plantengroei is divers. Flora en fauna hebben zich ontwikkeld in een bijzonder geologisch landschap van breukgebergten, kraters en caldera’s.
    Het is de bakermat van  de eerste mensachtigen.
    Daarna analyseren we beelden van breuken.
    Wat gebeurde er o.a.  in 2018?
    Hoe kunnen we riftvorming herkennen, hoe riftvorming verklaren en bewijzen en wat gaat er in de komende miljoenen jaren gebeuren.
    Als er tijd is zoomen we terug in de tijd naar het ontstaan van Madagascar, Reunion en India.  
    Wat hebben deze gebieden  te maken met Afrika.

    De kringavond is toegankelijk
    voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden,
    maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

15 november 2024
  • Gea kringavond

    15 november 2024 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: Fossielen van het bekken van Parijs
    Door Johan Vellekoop

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

20 december 2024
  • Gea kringavond

    20 december 2024 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: Geologie van Taiwan
    Door: Vincent Lanjouw

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

17 januari 2025
  • Gea kringavond

    17 januari 2025 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Jaarvergadering

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

21 februari 2025
  • Gea kringavond

    21 februari 2025 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: Trilobieten zoeken in Tsjechië
    Door  Paul Hille

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

21 maart 2025
  • Gea kringavond

    21 maart 2025 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: Vuursteenfossielen
    Door: Mart Krook

    Tientallen jaren lang heeft Mart Krook uit Zuidwolde in Drenthe gezocht
    naar vuurstenen met fossielen erin. Vele duizenden vuurstenen heeft hij
    opgeraapt in de omgeving van Zuidwolde. De meeste waren niet bijzonder
    en werden weer weggegooid maar af en toe zat er een prachtig fossiel in
    een vuursteen. Onlangs is hierover van zijn hand een boek verschenen.

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

11 april 2025
  • Gea kringavond

    11 april 2025 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: Gotland
    door Tom Koops
    De geologie, de natuur en de geschiedenis van dit Zweedse eiland in de Oostzee.

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl

     

16 mei 2025
  • Gea kringavond

    16 mei 2025 tijd: 20:00 - 22:00
    Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, 9531 TG Borger, Nederland

    Lezing: onderwerp nog niet bekend

    De kringavond is toegankelijk voor LVGA en Gea Drenthe leden maar ook voor andere belangstellenden, maar dan wel graag aanmelden via secretaris@gea-drenthe.nl