Gea kring Drenthe logo

Secretariaat:
J.F. Otten
Iepenlaan 13
9401 LS Assen
tel: 0592-353229
e-mail: secretaris@gea-drenthe.nl
internet: https://gea-drenthe.nl
facebook: https://www.facebook.com/GEA.Drenthe
foto’s: https://www.flickr.com/photos/gea-drenthe/
Rekeningnr. NL08INGB0003452494

Gea Drenthe nieuwsbrief mei 2019

Kringnieuws

Kringavond 10 mei 2019

Lezing Sebastiaan de Vet over Meteorieten

Sebastiaan de Vet

Sebastiaan de Vet is ‘planetair geomorfoloog’, oftewel: planeetlandschaponderzoeker. Hij onderzocht hoe je kennis van het aardse landschap en gesteente kunt gebruiken om de ontwikkeling van andere planeten te begrijpen.

Je hoeft niet met een telescoop de ruimte in te turen om je over de planeten te verwonderen: de samenstelling en mineralogie van meteorieten geven eveneens een bijzonder perspectief op onze planetaire buren. Dat blijkt zelfs uit de meteorieten die in ons land insloegen in bodems en daken. In een enkel geval worden ze in huis ‘afgeleverd’ zoals in Glanerbrug in 1990.

Ondanks dat er in Nederland slechts zes erkende meteorietvondsten zijn (de meest recente viel in 2017), geven deze bijzondere meteoorstenen inzicht in kenmerken van hemellichamen waaruit ooit planeten zoals de aarde zijn gevormd. In deze lezing wordt daarom stilgestaan bij wat meteorieten precies kunnen vertellen over de eerste miljoenen jaren van het zonnestelsel. Bovendien zie je hoe in Nederland waarnemers actief zijn in landelijke waarneemnetwerken in afwachting van de volgende meteorietinslag.

Meteorieten

Hoba meteoriet, Namibië

De Hoba-meteoriet is veruit de grootste en zwaarste bekende meteoriet die ooit op aarde is neergevallen. De meteoriet ligt nabij de stad Grootfontien in het noordoosten van het Zuidwest-Afrikaanse land Namibië.

De meteoriet heeft een blokvorm met relatief vlakke zijden en meet 2,95 x 2,84 x 0,9 meter. Bij zijn ontdekking in 1920 werd het gewicht geschat op zo’n 66 ton. De ouderdom van de steen wordt geschat tussen de 200 en 400 miljoen jaar. Naar schatting 80.000 jaar geleden zou hij op de aarde zijn gevallen. Door de vlakke vorm zou de atmosfeer de val hebben afgeremd tot een eindsnelheid waarmee de meteoriet min of meer intact op aarde neerkwam zonder een grote krater te slaan. Erosie, het wegnemen van monsters en vandalisme hebben het gewicht over de jaren heen gereduceerd tot een geschatte 60 ton (bron Wikipedia)

De Agpalilik ijzermeteoriet – Geologische Museum van de Kopenhagen, Denemarken .

De Agpalilik ijzermeteoriet is één van de 8 delen van de Cape York meteoriet. De Cape York meteoriet is genoemd naar Cape York , dichtbij de locatie van zijn ontdekking in Savissivik , Meteoriet Island , Groenland , en is een van de grootste ijzer meteorieten ter wereld. In 1963 werd deze meteoriet ontdekt door Vagn F. Buchwald op het schiereiland Agpalilik . De Agpalilik meteoriet, weegt ongeveer 20 ton en is momenteel te zien in het Geologische Museum van de Kopenhagen, Denemarken.

Ijzermeteoriet met Widmanstätten figuren – Museum Terra Mineralia

Verzoek om hulp

Mensen voor open dag en oertijdmarkt

Beste GEA mensen,

Op zondag 6 oktober hebben we weer een open dag in het Hunebedcentrum.
Wij zoeken nog mensen die ons willen ondersteunen (voorlichting en dergelijke).
Ook zoeken we nog mensen die iets bijzonders willen tentoonstellen (GEA kinderen mag ook).
Diegenen die zich al hebben opgegeven of door ons benaderd hoeven zich niet te melden.
Maak ons blij en doe mee.

Verder zoeken we nog 1 of 2 personen die ons willen ondersteunen op de Oertijdmarkt op zondag 4 augustus.
Ook dit betreft voorlichting en dergelijke.

Koos Tap

e-mail: h-tap@home.nl


Materiaal

Beste mensen,  

Om tijdens allerlei activiteiten  waaraan wij deelnemen om onze club te promoten zijn wij altijd op zoek naar materiaal die we daarbij kunnen gebruiken.  

Wat zoeken wij:  

  • Bubbeltjesplastic om mineralen en fossielen in te wikkelen om dozen te maken voor de oertijdmarkt.  
  • Plastic bakken om doosjes me te maken om te verkopen tijdens de oertijdmarkt (b.v. bakken waar 1 kilo nasi en bami uit de supermarkt in zit).  
  • Kleine steentjes om te gebruiken voor het pannen (b.v. kleine stukjes die overblijven na het trommelen) of kleine stukjes pyriet of andere mineralen die je  nog ergens hebt liggen.
  • Dit willen we als nieuwe activiteit invoeren tijdens markten. Wij en vooral de kinderen die onze kraam bezoeken worden er heel blij van.    

Jannette Tap

e-mail: j.tapwening@home.nl


Koffie schenken

Het is een steeds groter probleem geworden om mensen te vinden die samen met mij koffie willen/kunnen schenken. Ik wil graag een oproep doen aan de leden om zich aan te melden daarvoor.

Voor september heb ik 2 vaste mensen die mij vervangen wegens vakantie en voorbereiding Hemelvaart excursie. Voor januari is er ook  vaste hulp. Het gaat dus om de maanden oktober, november, december in dit jaar en februari, maart, april en mei van 2020.

 Ik wil graag een schema maken aan het begin van elk seizoen zodat ik niet iedere maand eindeloos moet zoeken naar een medewerker. Geef je dus op, dan deel ik iemand in. Mochten er meer mensen zich opgeven voor dezelfde avond dan maak ik wel een keuze. Ook wil ik graag een reservelijst maken zodat ik daar gebruik van kan maken als er iemand uitvalt.

Jannette Tap

e-mail: j.tapwening@home.nl


Gea-kids open voor inschrijving

Gea-kids

Zoals jullie wel zullen weten heeft Gea Drenthe een actieve kinderclub: Gea-kids. Koos en Jannette hebben dit zo goed en leuk georganiseerd dat er een overweldigende belangstelling voor is, en dat we daardoor het afgelopen jaar zelfs een ledenstop moesten instellen.

Nu hebben we echter weer weer ruimte voor een aantal kinderen. Er is plek voor 4 tot 5 kinderen.

Aanmelden kan bij Jannette Tap

e-mail: j.tapwening@home.nl

Overig nieuws

Een zeldzame zwerfsteenvondst in Haren

Viborgiet uit Haren
Viborgiet uit Haren

Bij het zoeken naar zwerfstenen is het altijd afwachten wat je tegen- komt. Soms levert gericht zoeken verrassingen op, maar vaker speelt toeval een belangrijke rol, zo ook met deze Viborgiet.

De Hondsrugtuin in de Hortus

In de Hortus in Haren is een landschapstuin ingericht. Reliëf en begroeiing moeten een indruk geven hoe de Hondsrug er vroeger moet hebben uitgezien. Als aandachtstrekker zijn twee keileemwanden geconstrueerd, waarop bezoekers kunnen zien hoe de bodem van de Hondsrug onder hun voeten is opgebouwd. Men loopt tussen de 2 wanden door waarop in reliëf de  bodemlagen uit de ijstijd van de Hondsrug zijn weergegeven. Het ziet er zeer professioneel uit en zeker een bezoek waard.

Gallerij: Keileem wand Haren

Keileemwand Haren Keileemwand Haren Keileemwand Haren

Om de Hondsrugtuin vorm te geven is keileem en keizand uit Haren aangevoerd. Dit bevatte veel zwerfkeien, die men in de tuin een plek heeft gegeven. De grootste exemplaren, waaronder een prachtige migmatiet en een fraaie rode Aland-rapakivi, kregen een plaats op het voorterrein van de Hortus. De kleinere kregen een plek binnen de omheining.

Ik ontdekte de steen in rij keien langs een grasstrook bij de dienstingang. Een opvallende roodbruine steen, die, zo leek het, bezig was uit elkaar te vallen, maar wat later bleek, heel wat jaren geleden door een steenhouwer moet zijn bewerkt. Aan de buitenkant waren opvallend grote, rondachtige en witomrande eerstelingen van kaliveldspaat zichtbaar. De rapakivi-natuur was op het eerste gezicht duidelijk, maar het was een afwijkend type. Geen Aland-rapakivi, dit was duidelijk. De steen bleek een Viborgiet. Deze herinnert duidelijk aan Aland-rapakivi, maar is veel grootkorreliger. Een aanwinst, want in deze grootte is dit het tweede exemplaar dat in het Hondsruggebied gevonden is. Iedere verzamelaar, die ooit een bijzondere steen heeft gevonden, kent dit gevoel van euforie.

Viborgiet Haren

Wat is Viborgiet?

Viborgiet is een rapakivi-graniet. Eigenlijk is het dé rapakivi-graniet. Viborgiet is een opvallende roodachtig graniet met als belangrijkste kenmerk de aanwezigheid van grote (tot 10cm) ronde geringde veldspaten van roodachtige kaliveldspaat. Deze zijn veelal omgeven door een relatief dikke witte rand van plagioklaas. Vooral aan de centimeters grote geringde veldspaten is Viborgiet te herkennen.

Aland-rapakivi
Aland-rapakivi

Ruimtelijk gezien zijn de veldspaten kogelronde veldspaatballen. Vanwege de overeenkomst met eieren noemt men deze wel ovoïden (Gr. ovos = ei). Naast met plagioklaas ommantelde ovoïden, zijn ook eerstelingen aanwezig zonder plagioklaas-mantel. Merkwaardig is, dat juist ovoïden zonder plagioklaas-mantel de grootste afmetingen bereiken. Vaak bevatten ze kleine insluitsels van zwarte biotiet en/of hoornblende. Deze zijn dikwijls in één of meer concentrische zones in de ovoïden gerangschikt. In de geologie noemt men rapakivi’s met plagioklaas-ommantelde ovoïden: Viborgiet.

Gallerij: Viborgiet

Viborgiet detail met geringde en niet geringde ovoïden Haren Viborgiet met ovoïden Viborgiet met gezoneerde ovoïden. Ylämaa, Viborg Viborgiet uit Haren

De tegenhanger van Viborgiet is Pyterliet. Dit rapakivi-gesteente bevat meestal minder donkere mineralen, is ook kwartsrijker en bezit veldspaat-ovoïden zonder plagioklaas-mantel. Viborgiet en pyterliet gaan overigens naadloos in elkaar over.

Gallerij: Pyterliet

Viborgitische pyterliet met ovoïde gepolijst detail Pyterliet, Stocksee Duitsland Pyterliet, Groningen

Is Viborgiet zeldzaam?

Ja en nee. In het Hondsrug-gebied komt Viborgiet zo veelvuldig voor dat wel gesproken wordt van ‘huismussen’ onder de zwerfstenen. Het verschil zit hem in de benadering en de naamgeving. In de geologie worden vaak andere namen voor gesteenten gebruikt dan zwerfsteenliefhebbers hanteren. Rapakivi’s zijn granietachtige gesteenten. Er zijn ontzettend veel varianten, waaronder een aantal die geschikt zijn als gidsgesteente. Gidsgesteenten zijn zwerfsteensoorten waarvan het moedergebied in Scandinavië bekend is. Gidsgesteenten uit de rapakivi-familie zijn vrij makkelijk uit elkaar te houden.  Aland-rapakivi is het bekendst. Deze kennen we ook als ‘ringetjesgraniet’. Ronde veldspaten in het gesteente zijn omgeven door een smalle witte rand. Deze tekenen de buitenzijde van de stenen. Gesteentekundig is Aland-rapakivi een Viborgiet: dit vanwege de talrijke ovoïden met een plagioklaas-mantel. Vandaar ook het ‘nee’ want Aland-rapakivi is allerminst zeldzaam in het Hondsruggebied. Daarnaast kennen we ook de “echte” Virborgiet, deze bezit veel grotere ommantelde ovoiden en is in het Hondsrug-gebied uitermate zeldzaam.

Gallerij: Vondsten uit Drenthe

Pyterliet van Aland, type Prastö Aland graniet Borger Alandrapakivi Ellertshaar Viborgiet met ovoïde, Emmerschans

Waar komen ze vandaan?

Het Baltisch schild in Scandinavië is een oeroud stuk aardkorst. Gesteenten zijn soms miljarden jaren oud. De oudste (>3 miljard jaar) vinden we in Karelië in Finland en op het Kola schiereiland in Noordwest-Rusland.

Te midden van graniet en metamorfe gesteenten komen op het Baltisch schild, verspreid in het grondgebergte, een aantal rapakivi-gebieden voor. Deze liggen als eilanden te midden van oudere gesteenten. Het ruim 4000 km2 grote rapakivi-gebied van Aland, heeft ons in de Saale-ijstijd veruit de meeste rapakivi-zwerfstenen geleverd, waaronder Aland-rapakivi. Het kleinere massief van Kökar, ten zuidoosten van Aland leverde iets minder rapakivi’s. De overige rapakivi-massieven zijn onder noordelijke zwerfstenen mondjesmaat vertegenwoordigd.

Rapakivi gebieden in Scandinavië

Viborgiet met zijn opvallend grote plagioklaas-ommantelde veldspaat-ovoïden, komt alleen voor in de grotere rapakivi-gebieden. Het mooist en ook het duidelijkst kennen wij ze van het rapakivigebied van Viborg, oostelijk van Helsinki in Finland en deels in Rusland. Hoewel het grootste deel van het uitgestrekte massief uit een grootkorrelig type Viborgiet bestaat, komen zwerfstenen uit het Viborg-gebied bij ons niet voor. Zwerfstenen zijn in de ijstijd hoofdzakelijk naar het zuiden en zuidoosten verplaatst, richting Rusland. Misschien dat een enkel exemplaar ingevroren in drijfijs of via ijsbergen in de Finse Golf westwaarts is afgedreven en langs deze omweg uiteindelijk in het Hondsrug-gebied is terechtgekomen. Dit is echter allerminst zeker.

Op de Aland-eilanden is rapakivi-graniet in hoofdzaak ontwikkeld als Viborgiet (Aland-rapakivi). Dit gesteente bezit echter veel kleinere ovoïden, de meeste <2cm. Van Aland zijn, voor zover bekend, geen grootkorrelige Viborgieten bekend.

In de overige rapakivi-gebieden in Finland, Zweden, Botnische Golf en in de noordelijke Oostzee komen viborgietische rapakivi’s nauwelijks voor. Van Rödö, halverwege de Botnische Golf, kennen we rapakivi’s met ronde ovoïden die deels en vaak ook onduidelijk ommanteld zijn door plagioklaas.

Viborgiet - grijswitte type, Groningen Rödörapakivi Viborgitische Laitilarapakivi, Haddorf

Kökar

Uit het kleine rapakivi-gebied van Kökar in de noordoostelijke Oostzee zijn geen viborgieten bekend. Het merendeel van de rapakivi’s in dit gebied is ontwikkeld als grootkorrelige porfierische biotiet-graniet. Van Kökar kennen we wel pyterlieten, maar deze wijken door hun tabletvormige kaliveldspaat-eerstelingen af van echte pyterliet. Ronde ovoïden komen in Kökar-pyterlieten niet of nauwelijks voor.

Gallerijk: Kökar rappakivi

Porfirische Kökarrapakivi, Groningen Porfirische Kökarrapakivi, Gieten

Het grote Noordbaltisch rapakivi-massief dat tussen Aland en Estland op de bodem van de Oostzee voorkomt, is nog niet zo lang bekend. Het ligt in zijn geheel onder water. Het nemen van gesteentemonsteris is helaas niet mogelijk. Desondanks is uit zwerfsteenonderzoek gebleken dat een paar zwerfsteensoorten afkomstig moeten zijn van dit massief. Eén van de bekendste is Rode Oostzee-porfier. Het noordelijke deel van het Noord-Baltische rapakivi-gebied is niet bedekt door jongere afzettingen. In de ijstijd is dit gedeelte ongetwijfeld door het landijs geërodeerd. Het is mogelijk dat dit massief viborgietische rapakivi’s en misschien ook wel echte viborgieten heeft geleverd. Weten doen we dit echter niet.

Vooralsnog blijft de precieze herkomst van de Viborgiet in Haren onzeker. Viborgiet is als gesteente dus niet zeldzaam, maar zwerfstenen ervan komen in onze omgeving nauwelijks voor. 

Is het een unieke vondst?

De zeldzaamheid van Viborgiet maakt de vondst in het Hondsruggebied uniek. De kans op het vinden van een zwerfsteen-viborgiet is vrijwel te verwaarlozen. Wel zijn in Duitsland meerdere exemplaren gevonden. Onder meer zijn ze bekend van de dicht bij de grens gelegen zwerfsteen-vindplaatsen bij Haddorf en Neuenkirchen. Ook daar betreft het slechts enkele vondsten.

Enige tientallen jaren geleden is in de zandwinning van De Boer in Emmerschans een vrijwel identieke Viborgiet gevonden. Ook het formaat van die steen is vergelijkbaar met de Viborgiet van Haren. Voor zover bekend zijn dit de enige zwerfstenen van Viborgiet die in het Hondsrug-gebied gevonden zijn.

Bijzonder is dat bij de inventarisatie van de zwerfstenen in de Markermeerdijk in Noord-Holland in 2018, een aantal Viborgieten zijn aangetroffen. Het waren duidelijk zwerfstenen, maar qua type wijken deze af van de in Drenthe gevonden zwerfstenen. De geringe verweringsgraad van de dijkstenen, tezamen met het voorkomen van Ordovicische kalkstenen uit Estland, doet vermoeden dat deze Viborgieten per schip daar vandaan afkomstig zijn. Een herkomst uit het Hondsruggebied is uitgesloten.

De Viborgiet van Haren is een artefact

De gevonden steen toont duidelijk dat deze in het verleden (middeleeuwen?) is bewerkt. Eén zijde van de steen is met hamer en beitel vlak gekapt. De andere zijden zijn breukvlakken. Deze zijn zeer onregelmatig en niet verder met de beitel afgevlakt. De steen maakt de indruk, qua vorm en formaat, bedoeld te zijn geweest als bouwsteen. Mortelresten zijn echter niet aangetroffen.

Viborgiet bouwsteen Haren

In de middeleeuwen is voor de bouw van kerken op veel plaatsen in Denemarken, Duitsland en ook in Noord-Nederland gebruik gemaakt van zwerfstenen. Bij ons werden de stenen vooral gebruikt voor het funderen van kerken. Kerkmuren die uit zwerfstenen zijn opgetrokken, waarbij alleen de zichtzijde van de keien enigszins vlak werd gebeiteld, kennen we in Nederland niet (meer). In het koor van de Margartha-kerk in Odoorn en in de plint van de kerktoren in Emmen zijn grote zwerfstenen verwerkt. De keien bestaan uit grote, meest rechthoekig gekantrechte bouwblokken die men verkreeg door grote zwerfblokken – wellicht afkomstig van hunebedden –  te splijten en verder te bewerken. 

Gallerij: Zwerfsteenkerken

Zwerfsteenkerk van Wiarden in Ostfriesland Zwerfsteenmuren van het koor, kerk in Odoorn
Zwerfsteenkerk in Nienbergen in het Wendland (Duitsland)

Het vlak gebeitelde deel van de steen is onregelmatig en ruw. Ook de andere breukvlakken zijn erg onregelmatig. De indruk bestaat dat, tijdens het bewerken van de steen, opgemerkt is dat het gesteente door de grootkorreligheid van de Viborgiet met zijn grote ovoïden onvoorspelbaar breekt en blijkbaar voor het doel ongeschikt werd bevonden. De grote vraag blijft waar men de kei voor bedoeld heeft. Voor zover bekend zijn zwerfsteenkerken als in Denemarken en Duitsland nooit in ons land gebouwd. Een mogelijkheid is dat de kei bedoeld is geweest om een gebint van een boerderij te dragen.

Harry Huisman

Dit artikel is overgenomen van het Hunebednieuwscafe

https://www.hunebednieuwscafe.nl/2019/04/een-zeldzame-zwerfsteenvondst-in-haren

Agenda

17 april 2020
  • Gea kringavond - Afgelast

    17 april 2020 tijd: 20:00 - 22:30
    Kenniscentrum van het Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, Borger, Nederland

    Hans Steur - De wereld tijdens het Devoon

    Het Devoon (419 - 359 miljoen jaar geleden) wordt wel het Tijdperk van de Vissen genoemd. Maar het is ook het de periode van de verovering van het land door planten en dieren. De eerste bomen en de eerste zaadplanten verschijnen. Terwijl in  het begin alleen geleedpodigen als spinachtigen en miljoenpoten het land bevolken, kruipen in het Midden-Devoon ook de eerste kwastvinnigen/viervoeters het land op.
    In deze lezing wordt een beeld gegeven van het leven in zee en op het land. Dat gebeurt zo veel mogelijk aan de hand van eigen fossielen, b.v. afkomstig uit vindplaatsen als Bundenbach, Boussu-en-Fagne, Gerolstein, Achanarras, Rhynie en Forfar. Ook de ligging en beweging van de continenten, het CO2- en het O2-gehalte van de atmosfeer en de temperatuur komen aan de orde.

    Een kleine tentoonstelling van fossielen is aanwezig.


    De kringavond is alleen toegankelijk voor kringleden en introducees.

     

19 april 2020
  • Gea kids Excursie naar de Piesberg - Afgelast

    19 april 2020 tijd: 10:00 - 15:00
    Piesberg, 49134 Wallenhorst, Duitsland

    Excursie naar de Piesberg bij Osnabrück


    Na het succes van de vorige keer opnieuw een excursie voor de Gea Kids naar de Piesberg bij Osnabrück waar mooie Carboon fossielen gevonden kunnen worden.

    Aanvangstijd wordt nog bekend gemaakt.

    Deze excursie is voor Gea kids en hun begeleiders.

    De excursie is toegankelijk voor kinderen, kleinkinderen en andere relaties van Gea leden. Inschrijven is noodzakelijk.

     

26 april 2020
  • Excursie naar Hohenlimburg - Afgelast

    26 april 2020
    Hohenlimburg, 58119 Hagen, Duitsland

    Excursie naar de calcietgroeve Hohenlimburg bij Hagen


    Aanvangstijd volgt.

    De excursie is toegankelijk voor Gea leden, aanmelden is noodzakelijk

     

15 mei 2020
  • Gea kringavond - Afgelast

    15 mei 2020 tijd: 20:00 - 22:30
    Kenniscentrum van het Hunebedcentrum, Bronnegerstraat 12, Borger, Nederland

    Erwin Kaspers: Meteorieten en inslagkraters op Aarde


    De kringavond is alleen toegankelijk voor kringleden en introducees.

     

20 mei 2020
  • Hemelvaart excursie naar Sauerland - Afgelast

    20 mei 2020 - 24 mei 2020 tijd: 
    Sauerland

    Hemelvaart excursie naar Groeves in het Sauerland

     

2 augustus 2020
  • Oertijdmarkt Borger

    2 augustus 2020 tijd: 10:00 - 17:00
    Hunebedcentrum, Hunebedstraat 27, 9531 JV Borger, Nederland

    Gea Drenthe is aanwezig op de Oertijdmarkt bij het Hunebedcentrum in Borger.
    Tijdens dit jaarlijkse evenement komen rond de 70 standhouders naar het Hunebedcentrum in Borger om mineralen, fossielen en sieraden verkopen, informatie over archeologie geven en activiteiten aanbieden. 

     

8 november 2020
  • Gea kids dag over planeten

    8 november 2020
    Hunebedcentrum, Hunebedstraat 27, 9531 JV Borger, Nederland

    Een Gea kids dag met als onderwerp planeten en het heelal


    De Gea kids dag is toegankelijk voor kinderen, kleinkinderen en andere relaties van Gea leden. Inschrijven is noodzakelijk.